ඩේලියා ගැන ඔබ නොදත්දේ..!

ගිම්හාන වර්ණවල රහස: ඩේලියා මල් පිපීමේ පුදුමය

ඔබ දන්නවද, මේ ගිම්හානයේදී අපේ ගෙවතු පුරාම දකින පුංචි බෝල වගේ මල්වල ඉඳන් විශාල තැටියක් තරම් ලොකු මල් දක්වා විහිදෙන මේ විශ්මිත මල් ගෙඩි හැදෙන්නේ පොළොවේ යට හැදෙන පොඩි අල ගෙඩියකින් කියලා? ඇත්තටම මේවා තමයි ඩේලියා (Dahlia) මල්.

නවසීලන්තයේ ගෙවතු වගා කරන කෙනෙක්ට, මේ ඩේලියා අල (tuber) සිටුවලා ලස්සන මල් ගන්න එක ඇත්තටම හරිම සතුටුදායක ගමනක්.

ඩේලියා අලයක් කියන්නේ මොකක්ද?

ඔබ කල්පනා කරනවා ඇති, “ඩේලියා අලයක් කියන්නේ මොකක්ද, ඇයි මේවා නවසීලන්තයේ මෙච්චර ජනප්‍රිය වෙලා තියෙන්නේ?” කියලා. අපි ඒක සරලව තේරුම් ගනිමු.

මේ අල ගෙඩිය හරියට පැළේ පුද්ගලික දිවා ආහාර පෙට්ටිය වගේ! මේක පිෂ්ඨය සහිත, පොඩි අලයක් වගේ කොටසක්. පැළේට ලස්සනට පිපෙන්න ඕනේ කරන සියලුම ශක්තිය මේකේ ගබඩා වෙලා තියෙනවා. ටියුලිප් වගේ ඇත්තටම “බල්බයක්” (bulb) නොවුණත්, වැඩේ වෙන්නේ එකම විදියටයි!

රෝපණයට සුදුසුම වෙලාව කවදාද?

නවසීලන්තයේදී ඩේලියා මල් සාර්ථකව වගා කරන්න නම් කාලය හරිම වැදගත් වෙනවා. ඇයි දන්නවද? මොකද මේ ලස්සන මල් සීතලට කොහෙත්ම කැමති නෑ. තද හිම පාරක් වැදුණොත්, ඔබ හරිම බලාපොරොත්තුවෙන් හිටපු අලුත් පැළ හැම එකක්ම එක මොහොතින් විනාශ වෙන්න පුළුවන්.

සාමාන්‍යයෙන් අපේ ගෙවතු හිමියන් අනුගමනය කරන ප්‍රධාන රීතිය තමයි ලේබර් වීකෙන්ඩ් (Labour Weekend) කාලය ඉලක්ක කරගෙන අල සිටුවීම. ඒක සාමාන්‍යයෙන් එන්නේ ඔක්තෝබර් මාසේ අග.

ඇයි ඒ කාලය? මොකද ඒ වෙනකොට පස හොඳින් රත් වෙලා තියෙනවා. ඒ වගේම වසන්තයේ හිම පතිත වීමේ අවදානම පහව ගිහින්. ඔබ උතුරු ප්‍රදේශවල වගේ උණුසුම්, හොඳට ආරක්‍ෂිත තැනක ඉන්නවා නම්, සමහර විට සැප්තැම්බර් මාසයේ වුණත් සිටවන්න පුළුවන්.

ඔබ හරිම උනන්දු කෙනෙක් නම්, ඔබට කලින්ම වසන්තයේදී පොඩි පෝච්චිවල හෝ ආවරණය යටතේ අල සිටුවන්න පටන් ගන්න පුළුවන්. එතකොට අයට වැඩෙන කාලය වැඩිපුර ලැබෙනවා. ඒ කියන්නේ ඔබට වැඩිපුර, කලින් මල් ලැබෙනවා. කාලගුණය විශ්වාසවන්ත වූ පසු පැළ ඔබගේ වත්තට මාරු කරන්න.

හොඳම තැන කොහෙද?

ඔබ නිවාඩුවක් ගත කරන්න වෙරළට ගියාම මොනවද බලාපොරොත්තු වෙන්නේ? හොඳ හිරු එළියයි, හොඳින් ජලය බැස යන තැනක් නේද? ඔබේ ගේලියා පැළෙත් හරියටම ඒ වගේ!

ඩේලියා පැළයකට හොඳම තැන තමයි දිනපතා පැය හතරක් හෝ හයක් පූර්ණ, සෘජු හිරු එළිය ලැබෙන තැනක්. ඔවුන් හිරුට පුද පූජා කරන අය වගේ. පස ගැන මොකද හිතන්නේ? ඩේලියා හොඳින් හැදෙනවා, නමුත් ඒවාට නියම ජල කාණු පද්ධතියක් (excellent drainage) අනිවාර්යයෙන්ම අවශ්‍යයි. ඒ අල ගෙඩි කියන්නේ ගබඩා කරපු ශක්තිය සහ ජලය. තෙත්, බර පස්වල ඒවා වැඩි වෙලාවක් තිබ්බොත්, ඩාලියා කියලා කියන්නත් කලින් ඒවා කුණු වෙලා යනවා.

ඔබේ පස බර මැටි පසක් නම්, ඔබ මොකද කළ යුත්තේ කියලා ඔබ හිතනවාද? ඒක සරලයි: පොහොර එකතු කරන්න! කොම්පෝස්ට්, බැටළු පොහොර හෝ හොඳින් දිරාගිය කොළ පොහොර වගේ කාබනික ද්‍රව්‍ය ඕනෑ තරම් සිටවීමට සති කීපයකට කලින් පසට මිශ්‍ර කරන්න. මේක හරියට ස්පොන්ජ් එකක් වගේ වැඩ කරනවා, පසට හොඳින් ජලය බැස යන්න උදව් කරන අතරම පස සාරවත් කරනවා.

උසට හැදෙන, විශාල මල් පිපෙන ඩැලියා වර්ග සඳහා ආවරණය වූ තැනක් තෝරා ගන්න. ඒ විශාල මල්වලට හුළඟ වැදුණම රුවල් වගේ ක්‍රියා කරන්න පුළුවන්. ලස්සන, උස පැළයක් වසන්තයේ තද සුළඟට කැඩී යනවා දකිනවාට වඩා දුක්බර දෙයක් නැහැ.

සිටුවීමේ රහස්.

දැන් තියෙන්නේ අල සිටුවන විනෝදජනක කොටස! ඒක ටිකක් ඉඟුරු ගොඩක් ගැට ගහලා වගේ, අමුතු පෙනුමක් තියෙන්න පුළුවන්. නමුත් හැම අල ගෙඩියකම මල් දස දහස් ගණනක් පිපීමේ හැකියාව තියෙනවා.

අලයක් අතට ගත්තම, ඔබ “ඇස” හෝ ප්‍රධාන වර්ධන ලක්ෂ්‍යය සොයා ගත යුතුයි. ඒක පොඩි අංකුරයක් වගේ පේනවා. අලුත් කඳ එන්නේ මේ තැනින්. අල ගෙඩිය සෙන්ටිමීටර 5 සිට 10 ක් පමණ ගැඹුරට, ඒ ‘ඇස’ ඉහළට සිටින සේ තිරස් අතට සිටවන්න. ඔබ එකකට වඩා සිටවනවා නම්, ඒවාට ඉඩක් දෙන්න! විශේෂයෙන්ම විශාල වර්ග වවනවා නම්, අල අතර සෙන්ටිමීටර 50 සිට 100 දක්වා ඉඩක් තබන්න. ඒවා ලොකු වෙනවා, පඳුරු සහිත වෙනවා, ඒ නිසා හොඳ වායු සංසරණය දිලීර රෝග වලින් වළක්වා ගන්න ඔබේ හොඳම මිතුරා වෙනවා.

මෙන්න වැදගත්ම උපදෙසක්: සිටෙව්වාට පස්සේ ඕනවට වඩා වතුර දාන්න එපා! අලයේ ටික කාලයකට අවශ්‍ය තරම් තෙතමනය ගබඩා වෙලා තියෙනවා. මේ අවධියේදී ඕනෑවට වඩා වතුර දැම්මොත්, මුල් එන්නත් කලින් කුණු වෙන්න පුළුවන්. අලුත් රිකිලි පසෙන් මතුවෙනකම් ඉන්න ඊට පස්සේ ඔබට සාමාන්‍ය පරිදි වතුර දැමීම පටන් ගන්න පුළුවන්.

ඩේලියා වර්ගවල පුදුම ලෝකය.

**Dinner Plate Dahlias** in **My Garden**.

මේ මල් ගැන තියෙන වඩාත්ම ආකර්ෂණීය දේ තමයි ඒ විශාල විවිධත්වය. ඩාලියා ලෝකය හරිම විශාලයි, ඔළුව අවුල් වෙන්න තරම් වර්ග තියෙනවා. ඒ නිසා තමයි ඩාලියා මල් වර්ග තෝරා ගැනීම හරිම වැදගත් වෙන්නේ! නම් තැබූ ප්‍රභේද දහස් ගණනක් තියෙන අතර නවසීලන්තයේ ගෙවතු වගා කරන්නන්ට පුදුමාකාර පරාසයක මල් වර්ග තෝරා ගන්න පුළුවන්.

ඔබ ඩේලියා මලක් මවා ගත්තම ඔබට මතක් වෙන්නේ මොකක්ද? සමහර විට ලොකු, වටකුරු මලක්ද? ඒක බොහෝ විට ‘Decorative’ හෝ ‘Dinner Plate’ වර්ගයක් වෙන්න ඇති. ‘Dinner Plate’ ඩේලියා විශේෂයෙන්ම ප්‍රසිද්ධයි මොකද ඒවායේ මල් ඇත්තටම රාත්‍රී කෑම තහඩුවක ප්‍රමාණයට සෙන්ටිමීටර 30ක් දක්වා ලොකු වෙන්න පුළුවන්! ‘Café au Lait’ හෝ ‘Kelvin Floodlight’ වගේ වර්ග, ඒවායේ විශාලත්වය නිසා ඉතාම ජනප්‍රියයි.

ඒත් ඒක එතනින් නවතින්නේ නැහැ! ඔබට කටු සහිත, ගින්දර වගේ පෙනුමක් තියෙන ‘Cactus’ ඩේලියා හොයා ගන්න පුළුවන්. ඊට පස්සේ ‘Ball’ සහ ‘Pompon’ ඩේලියා තියෙනවා. ඒවා හරියට වටකුරු බෝල වගේ. ඒවා කපන මල් විදිහට පුදුමාකාරයි.

ඔබ දන්නවද ‘Single’ ඩේලියා වර්ගත් තියෙනවා කියලා? මේවායේ පෙති එක පේළියයි තියෙන්නේ, මැද රන්වන් පාටින් විවෘතයි. මේවා මී මැස්සන්ව ආකර්ෂණය කරගන්නවා. ඔබ වන සතුන්ට හිතකාමී වත්තක් ගැන හිතනවා නම් මේවා ඉතා හොඳ එකතු කිරීමක්. ‘Mystic’ පරාසය එහි අඳුරු පත්‍ර සහ දීප්තිමත්, තනි මල් නිසා නවසීලන්තයේ ඉතා ප්‍රියයි. ඔබේ වර්ග තෝරා ගැනීම විනෝදයෙන් භාගයක් වගේ. හරියට ලොකු, පාට පාට සීනිබෝල කඩේක ඉන්න පොඩි ළමයෙක් වගේ!

ඔබේ ඩේලියා මල් රැකබලා ගැනීම.

ඔබේ ඩේලියා පැළය වැඩෙන්න පටන් ගත්තාට පස්සේ, කරන්න තියෙන්නේ ඒ විශාල ශක්තිය පෝෂණය කිරීමයි. ඒවා හරිම කාලයක් පුරා මල් පිපෙන නිසා (මුළු ගිම්හානයම සහ සරත් සමය දක්වා!), ඒවා හොඳට කෑම කන පැළ. පැළ සෙන්ටිමීටර 30ක් විතර උසට ආවම, සාමාන්‍ය පොහොරක් දෙන්න පටන් ගන්න හොඳ වෙලාවක්. ඊට පස්සේ මල් පොහොට්ටු එන්න පටන් ගත්තාම, පොටෑෂ් වැඩි දියර පොහොරක් (තක්කාලි හෝ රෝස පොහොර වගේ) දෙන්න මාරු වෙන්න. ඒක හරියට මල් පිපීම දිගටම කරගෙන යන්න දෙන හොඳ, පෝෂ්‍යදායී ස්මූති එකක් වගේ!

ඔබ ‘pinching’ කියලා කියන පොඩි උපක්‍රමයක් කරන්නත් ඕනේ. ඔබේ පැළයට පත්‍ර කට්ටල තුනක් හෝ හතරක් ආවම, ප්‍රධාන වර්ධන මුදුන කැඩපතින් කඩා දමන්න. ඒක බය හිතෙනවා වගේ පෙනුණත්, ඒකෙන් පැළයට ශක්තිමත්, පඳුරු සහිත පැළයක් වෙන්නත්, තනි, සිහින් කඳක් වෙනුවට ශාඛා ඇති කරන්නත් උදව් වෙනවා. වැඩි කඳන් කියන්නේ වැඩි මල් ඒක තමයි අපි හැමෝටම ඕනේ!

අන්තිමට, වඩාත්ම වැදගත් රැකවරණ ක්‍රමය තමයි deadheading (මැරුණු මල් ඉවත් කිරීම). මල් පරවෙනකොට, මල් කඳ ප්‍රධාන කඳට එකතු වන තැනින් කතුරකින් කපා හෝ අතින් කඩා දමන්න. මේකෙන් පැළයට සංඥා කරනවා බීජ හදන්න ශක්තිය යොදවන්නේ නැතුව තවත් ලස්සන මල් හදන්න අවධානය යොමු කරන්න කියලා. ඔබ මල් කඩලා ඔබේ බඳුනට ගන්න තරමට, පැළය වැඩි මල් හදනවා ඒක දෙපැත්තටම වාසියක්!

බීජවලින් පැළ ලබාගැනීම(Seedlings).

ඩේලියා අලමගින් පැල ලබාගැනීම වෙනුවට ඔබට අවශ්‍යනම් ඩේලියා ඇටවලින්(බීජ මගින්) පැළ ලබාගැනීමේ හැකියාවද පවතී. නමුත් එය කිසිසේත්ම මව් ශාකයේ පෙනුමට හෝ වර්ණයට සමාන නොවේ. එය තීරණය වෙන්නේ ඒ අවට ඇති මල්වල පරාගනයේ ප්‍රථිපලයක් ලෙසය. මලෙන් ඇට ලබාගෙන ඒවා වේලාගෙන ඒවාගෙන සරු බීජ තෝරාගෙන පැළකර ගැනීමෙන් ඔබට බීජවලින් පැළ ලබාගත හැක. එවිට ඩේලියා මලේ ඇති ගුණාංග සම්පූර්ණ කොට ඇත්නම් එම පැළයට ඔබ කැමති නමක් යොදා නවසීලන්තයේ ඩේලියා සංගමයෙන් අනුමැතිය ලබාගත හැක. එවිට එම මල් වල වලංගු නාමය වන්නේ ඔබම යොදන නමයි. මෙම ඉහල පිංතූරයේ දැක්වෙන්නේ මම විසින් ඩේලියා බීජවලින් ලබාගත් පැළ වලට යෙදූ නම්‍වේ.

අල ගබඩා කරන්නේ කොහොමද?

සරත් සෘතුවේ සීතල වැඩි වෙලා, පළමු හිම පාර වැටෙනකොට, ඔබේ ලස්සන ඩැලියා සංදර්ශනය දුක හිතෙන විදියට අවසන් වෙනවා. කොළ කළු වෙලා, එල්ලිලා යනවා. ඒක තමයි පැළේගේ විවේක ගන්න වෙලාව.

නවසීලන්තයේ උණුසුම්, හිම රහිත ප්‍රදේශවල, විශේෂයෙන්ම පස හොඳින් ජලය බැස යන තැනක, ඔබට අවුරුද්ද පුරාම ඔබේ ඩැලියා අල ගෙවත්තේ තියන්න පුළුවන්. කළු වූ කඳන් සෙන්ටිමීටර 15ක් පමණ වන තෙක් කපා, ඝන පස් ආවරණයක්, පිදුරු වලින් කෙරෙන ආවරණ (mulch) යොදලා උණුසුම්ව තියන්න.

ඒත් බොහෝ ප්‍රදේශවල, විශේෂයෙන්ම ඔබට සීතල, තෙත් ශීත කාලයක් හෝ බර පසක් තියෙනවා නම්, ඔබේ ආදරණීය අල කුණු වීමේ අවදානමක් තියෙනවා. වැඩිපුර කැපවීම් කරන ගෙවතු වගා කරන්නන් කරන්නේ ඒවා ගොඩට අරගෙන ගබඩා කිරීමයි!

හිම වැදිලා සතියක් හෝ දෙකක් ඉන්න, අල ටිකක් ‘සුව’ වෙන්න. ඊට පස්සේ, ගෑරුප්පුවකින් ප්‍රවේශමෙන් වටේ හාරලා, සෙමින් උස්සලා, වැඩිපුර පස් ටික පිරිසිදු කරන්න. ඒවා සිසිල්, අඳුරු, වියළි තැනක ශෙඩ් එකක් හෝ ගරාජයක් හරිම හොඳයිලී කුඩු, වියළි කොම්පෝස්ට් හෝ පරණ පුවත්පත් අතුරා තියන්න. එතකොට ලබන වසන්තයේ ලේබර් වීකෙන්ඩ්(Labour Weekend) එක එනකොට, ඒවා නිරෝගීව, සුරක්ෂිතව සිටුවන්න සූදානම්.

මේ මල් වවන එක ඇත්තටම සොයාගැනීමේ ගමනක් සහ ඔබේ ගෙවත්ත පුරාම ගිම්හානයේ ආත්මය රැගෙන එන වර්ණ පිපිරීමක්. ඒක පහසු, සතුටුදායක, සහ ඇත්තටම ඇබ්බැහි වෙන ක්‍රියාවලියක්. ඔබ හිතුවද ඊළඟ කන්නයේ ඔබේ ගෙවත්තේ ඩාලියා පාරාදීසයක් බවට පත් කරන්න ඔබ මුලින්ම උත්සාහ කරන්නේ මොන විශ්මිත වර්ගයද කියලා?